1रेलवे बोर्ड का प्रश्न-बैंक क्या है
सरल भाषा मेंAppendix-IIIA में वस्तुनिष्ठ (MCQ) प्रश्न शुरू होने के बाद रेलवे बोर्ड ने SSO (Senior Section Officer — लेखा), Sr. TIA (Travelling Inspector of Accounts) और Sr. ISA (Inspector of Stores Accounts) की तैयारी के लिए विषय-वार प्रश्न-बैंक जारी किया था (2023)। इसमें लगभग 4,000 से अधिक प्रश्न हैं — माल, कोचिंग, पार्सल, यातायात लेखा, सांख्यिकी, लागत, स्थापना, पेंशन/NPS/PF, अनुशासन, निर्माण कार्य, बहीखाता, कारखाना और भंडार।
- यह प्रश्न-बैंक बताता है कि कौन-से नियम, संख्याएँ और संक्षिप्त नाम बार-बार पूछे जाते हैं।
- इसके कई उत्तर 2023 के नियमों पर हैं; उसके बाद कई नियम बदल चुके हैं (जैसे आरक्षण की अग्रिम अवधि 120 से 60 दिन, बिना टिकट का न्यूनतम दंड ₹250 से ₹500, रिफ़ंड नियम अप्रैल 2026)।
2इस विषय के सेट कैसे बने हैं
सरल भाषा मेंयहाँ के प्रश्न प्रश्न-बैंक की हूबहू नकल नहीं हैं। प्रश्न-बैंक में जिस तथ्य पर प्रश्न था, उसी पर हमने अपने शब्दों में, हिंदी और अंग्रेज़ी दोनों में, प्रश्न बनाया है, और हर उत्तर की व्याख्या जोड़ी है।
- जहाँ नियम बदल गया है, वहाँ प्रश्न नवीनतम नियम पर है और व्याख्या में पुराना मान भी बताया गया है।
- जहाँ प्रश्न-बैंक की कोई संख्या किसी और स्रोत से पक्की नहीं हो सकी, वहाँ प्रश्न में "प्रश्न-बैंक के अनुसार" लिखा है।
- जो उत्तर स्पष्ट रूप से पुराने या संदिग्ध थे, वे प्रश्न छोड़ दिए गए हैं।
- सेट विषय-वार हैं; नए सेट क्रम से जुड़ते जाएँगे — पहले यातायात (Paper-III), फिर Paper-II (कारखाना, भंडार) और Paper-I (स्थापना, पेंशन, बजट आदि)।
| सेट | विषय |
|---|---|
| माल (Goods) व विलंब-शुल्क | EOL (Engine On Load), निःशुल्क समय, dies-non, साइडिंग प्रभार, WRF (Wagon Registration Fee), FOIS/eRR, GST (Goods and Services Tax), तुलन-पत्र |
| कोचिंग व टिकट | YTSK/JTBS, UTS/PRS, EFT (Excess Fare Ticket), ARP (Advance Reservation Period), रिफ़ंड, दंड, विविध आय |
| पार्सल व सामान | स्केल R/P/S/L, न्यूनतम दूरी, रेड टैरिफ, दायित्व, ई-वे बिल, पट्टा |
| यातायात लेखा, सांख्यिकी व लागत | यातायात उचंत, AOB (Accounts Office Balance Sheet), यातायात बही, सांख्यिकीय इकाइयाँ, इकाई लागत |
| कारखाना लेखा व लागत | मूल लागत, ऑन-कॉस्ट, WMS (Workshop Manufacture Suspense), आउट-टर्न, प्रोत्साहन योजना, कोडल लाइफ, योजना-शीर्ष 21/41/42, उत्पादन इकाइयाँ |
| भंडार लेखा व क्रय | PH 71/72 (Plan Head), क्रय व बिक्री उचंत, स्टॉक समायोजन, टर्नओवर अनुपात, स्टॉक सत्यापन, IREPS/GeM, MSE (Micro and Small Enterprises), मेक इन इंडिया, LD (Liquidated Damages), विकल्प खंड |
| स्थापना, छुट्टी, पेंशन व अनुशासन | सेवानिवृत्ति, MACP (Modified Assured Career Progression), HRA (House Rent Allowance), LAP/LHAP, मातृत्व/CCL, पेंशन, उपदान, NPS/UPS, भविष्य निधि, D&A (Discipline and Appeal) नियम, निलंबन, HOER (Hours of Employment Regulations) |
प्रश्न-बैंक (पूर्ण) सेट — पूरा प्रश्न-बैंक, क्रम से
सरल भाषा मेंनवंबर 2026 में पूरा Appendix-IIIA प्रश्न-बैंक (818 पृष्ठ) पढ़कर हर प्रश्न यहाँ जोड़ा जा रहा है — अपने शब्दों में, द्विभाषी, पुराने/ग़लत उत्तर सुधारकर। दोहराव वाले प्रश्न एक ही बार रखे गए हैं। इन सेटों के नाम "प्रश्न-बैंक (पूर्ण)" से शुरू होते हैं।
| सेट समूह | विषय | विस्तृत नोट्स |
|---|---|---|
| माल 1–2 | EOL, मुक्त समय, विलंब-शुल्क, तुलन-पत्र, दावे, RR | यातायात लेखा — भाग "प्रश्न-बैंक सार (1)" |
| कोचिंग 1–2, पार्सल 1–2 | टिकट, EFT, विविध आय, स्केल, पट्टा, दायित्व | "प्रश्न-बैंक सार (1)" |
| यातायात लेखा 1–2, सांख्यिकी 1–2 | TAMS, त्रुटि-पत्र, प्रभाजन, सांख्यिकी, लागत | "प्रश्न-बैंक सार (2) और (3)" |
| अध्याय 2 | सामान्य लेखा, बजट, GST | "प्रश्न-बैंक सार (4)" |
| अध्याय 3 (1–3) | छूट, विलंब-शुल्क दरें, निधियाँ, NFR, खान-पान, PRS/UTS जाँच | "प्रश्न-बैंक सार (1), (2), (4)" |
| अध्याय 4 (1–3) | कोचिंग जाँच, TA प्रपत्र, MSS/ASS, स्टेशन निरीक्षण, RMC, AOB | "प्रश्न-बैंक सार (2), (3)" |
| अध्याय 5–6 | जाँच प्रतिशत, यातायात बही, LTTC/PFT/WIS | "प्रश्न-बैंक सार (1), (2)" |
| अध्याय 7 (1–6) | TIA कर्तव्य, UTS/PRS/TTE/पार्सल/माल जाँच, कंटेनर, सांख्यिकी, लागत, रेल अधिनियम दंड | "प्रश्न-बैंक सार (2), (3)" |
| भंडार 1–7 | भंडार लेखा, IMMIS, उचंत, भंडार बजट, HSD, क्रय-निविदा, GeM, MSE, e-RA, स्क्रैप बिक्री, COS प्रक्रियाएँ | भंडार लेखा व भंडार प्रबंधन — "प्रश्न-बैंक सार" |
| कारखाना 1–2 | WMS, ऑन-कॉस्ट, प्रोत्साहन, PU कोड, RSP/M&P, क्रेडिट अनुपात | कारखाना लेखा — "प्रश्न-बैंक सार" |
| स्थापना 1–3 | HOER, वेतन निर्धारण की स्थितियाँ, छुट्टी, भत्ते, NPS/EPF, D&A नियम-संख्याएँ, क्वार्टर, पास, PNM | स्थापना — "प्रश्न-बैंक सार"; अनुशासन — "प्रश्न-बैंक सार" | | स्थापना 4–5 | कार्य लेखा, अनुमान, निविदा, GCC, प्लान हेड; वाणिज्यिक लेखांकन | निर्माण कार्य लेखा व अनुबंध — "प्रश्न-बैंक सार"; बहीखाता — "प्रश्न-बैंक सार" | | स्थापना 6–9 | छुट्टी, D&A प्रपत्र, JCM, EC अधिनियम, JV, पेंशन नियम, ग्रेच्युटी, NPS, SRPF, श्रम क़ानून, GST, बजट वर्गीकरण | पेंशन, भविष्य निधि, श्रम क़ानून — "प्रश्न-बैंक सार" | | स्थापना 10–14 | GCC 2020, कार्य कार्यक्रम, PPP, MACP, छुट्टी गणना, सामान्य पुस्तकें, सार, यातायात पुस्तक, आचरण नियम | निर्माण कार्य लेखा, अनुबंध, स्थापना — "प्रश्न-बैंक सार" |
- पूरा प्रश्न-बैंक (यातायात, भंडार-कारखाना, स्थापना) अब इन सेटों में है। जहाँ प्रश्न-बैंक की दो कुंजियाँ अलग हैं या कुंजी पुरानी है, व्याख्या में दोनों लिखे हैं।
3अभ्यास का सही तरीक़ा
- पहले संबंधित विषय के नोट्स पढ़ें — यातायात सेटों से पहले यातायात लेखा एवं सांख्यिकी (Paper-III), कारखाना/भंडार सेटों से पहले Paper-II के नोट्स।
- फिर यहाँ का सेट करें; हर ग़लत उत्तर की व्याख्या पढ़ें।
- परीक्षा में नवीनतम नियम के अनुसार उत्तर दें — प्रश्न-बैंक का पुराना उत्तर याद न रखें।
याद रखेंप्रश्न-बैंक से तथ्य जल्दी याद होते हैं, पर समझ नोट्स से बनती है — दोनों साथ चलाएँ।